Lòng sùng kính Đức Mẹ Guadalupe của người dân Mễ Tây Cơ

Lòng sùng kính Đức Mẹ Guadalupe của người dân Mễ Tây Cơ
National Geographic – 08/11/2015

The annual Honor Your Mother parade celebrates our Lady of Guadalupe taking place in downtown Phoenix on Saturday, December 6, 2014.
The annual Honor Your Mother parade celebrates our Lady of Guadalupe taking place in downtown Phoenix on Saturday, December 6, 2014.

Các hình ảnh và câu chuyện cụ thể về Đức Trinh nữ Maria quá mạnh mẽ, đến độ góp phần định hình một quốc gia. Đây là trường hợp ở Mễ Tây Cơ, của Đức Mẹ Guadalupe, với hình ảnh Mẹ trên tấm áo choàng tilma của một người thổ dân da đỏ vào năm 1951. Bất kỳ ai chứng kiến lòng mến và sự sùng kính tuôn tràn của những người hành hương với Madre yêu dấu của mình, trong ngày lễ Đức Mẹ Guadalupe, vốn được truyền hình trực tiếp toàn quốc vào ngày 12-12 hàng năm, thì đều thấy được Đức Trinh nữ Maria đã ghi sâu vào những trái tim và linh hồn người dân Mễ Tây Cơ đến thế nào.

Người Mễ mang hình ảnh Mẹ theo mình trong chiến trận chống lại Tây Ban Nha để giành độc lập vào năm 1810, và trong cuộc cách mạng nội bộ năm 1910. César Chávez tuần hành với lá cờ mang hình Đức Mẹ trong cuộc chiến đấu để thống nhất các nông dân ở California vào thập niên 1960. Đức Mẹ Guadalupe ban phúc lành ngay lập tức cho những đứa con lai Tây Ban Nha và thổ dân da đỏ, từng một thời bị miệt thị. Mẹ là biểu tượng cho la raza, định nghĩa về giá trị của người Mễ, và do bởi Đức Mẹ Guadalupe, mà người Mễ luôn tin rằng mình đặc biệt.

Bình minh ngày 11-12, một ngày trước lễ Đức Mẹ Guadalupe, tôi lái xe từ Mexico City về Puebla ở phía đông nam. Những người hành hương đi theo chiều ngược lại, họ hướng đến Vương cung Thánh đường Đức Mẹ Guadalupe, đền thánh lớn nằm ngay giữa lòng thủ đô. Dọc đường cao tốc xe cộ dập dìu, tôi thấy mọi người đi bộ, một mình hay với nhóm, những đội lái xe đạp mang áo quần như đồng phục, và vô số người khác với đủ phương tiện, mang theo mình những đèn màu chớp nháy, hoa vải, và những tượng Đức Mẹ đeo trên vai.

Mexico (2)

Tôi ghé vào một trại trong rừng, nơi những người hành hương ngủ đêm trên đất. Nhạc về Đức Mẹ vang lên từ các loa di động gần ánh lửa. Bữa sáng đã sẵn sàng, với trà, cà phê và bánh miễn phí. Một tình nguyện viên cho tôi biết, đến lễ Đức Mẹ Guadalupe, họ phục vụ cho 5000 người hành hương ở đây.

Vừa đưa cho tôi tách cà phê, anh tình nguyện viên Treno Garay nói, ‘Mễ Tây Cơ là của Đức Mẹ, và Đức Mẹ là của Mễ Tây Cơ.’ Bốn thế hệ phụ nữ trong cùng một gia đình cho biết, họ đi bộ 10 tiếng một ngày từ thành phố Papalotla, bang Tlaxcala, nhưng nghỉ đêm trong một chiếc xe tải của gia đình, được một người bà con lái theo. Một bà 77 tuổi, đang đi từ Santa Maria, ở bang Puebla, cùng với cháu trai 19 tuổi. Một tài xế xe tải từ California, đến đây hàng năm, cho tôi biết, ‘Ai ai cũng phải thăm mẹ của mình mà.’

Mexico (3)

Sáng hôm sau, khi tôi đến quảng trường trước vương cung thánh đường, một dòng người chật cứng đủ mọi lứa tuổi, trong đó có cả Alejandra Anai Hernán de Romero, bà mẹ 18 tuổi mang theo đứa con 7 tuần tuổi đang ốm, bé Dieguito, sinh ra bị biến chứng thận. Khắp quảng trường, mọi người đang đi bằng đầu gối, và chỉ đứng dậy khi vào trong vương cung thánh đường. Nhiều người nước mắt lưng tròng. Hầu hết những người tôi trò chuyện đều nói họ đến đây để tạ ơn. Họ đã có lời hứa với Đức Mẹ, và Mẹ đã đáp lại lời họ cầu xin.

Trong vương cung thánh đường, sau bàn thờ chính, là tấm hình bằng vải của Đức Mẹ Guadalupe, đặt trong khung kính, nơi mà mọi tín hữu chăm chăm nhìn vào khi lần lượt xếp hàng đi ngang qua theo thứ tự. Theo giai thoại được giáo hội xác nhận, thì vào năm 1531, Đức Mẹ Giáo hội đã hiện ra với Juan Diego, một người thổ dân da đỏ đã được rửa tội, được phong thánh vào năm 2002. Mẹ nói bằng tiếng thổ dân Nahuatl, thúc dục anh hãy bảo với giám mục là Mẹ muốn một nhà thờ được xây trên nơi này, đồi Tepeyac, từng là nơi thờ nữ thần đất của Aztec.

Thánh Juan Diego không được giám mục đồng ý, ông muốn có một dấu chỉ mới được. Vậy nên Đức Mẹ bảo Juan trèo lên ngọn đồi, lấy vài bông hoa, và đem chúng đến với Giám mục. Hoa ở đây không nở vào tháng 12, nhưng Juan đã tìm được một bó hồng tuyệt đẹp, bọc trong áo choàng tilma của mình, được thêu bằng sợi cây thùa. Khi Juan đến gặp giám mục và mở áo choàng ra, thì các đóa hồng tràn ra, và cho thấy hình Đức Mẹ Guadalupe trên tấm tilma. Đây là lần duy nhất Đức Maria để lại một hình ảnh vẽ của mình.

Nhiều sử gia nghệ thuật xem đây là một bức họa tiêu chuẩn của châu Âu về Đức Mẹ, điển hình của thế kỷ XVI. Nhưng, trong nhiều thập niên qua, nhiều học giả giáo hội đã bắt đầu diễn giải hình tượng này là một sự kết hợp giữa hội họa chân dung của Công giáo và văn hóa Aztec. Theo các diễn giải mới đây, thì ngay cả một người thổ dân mù chữ sẽ ngay lập tức đọc được các ký hiệu như là một giáo lý không lời.

Mexico (4)

Mái tóc đen rẽ ngôi giữa, có thể là biểu trưng cho người trinh nữ, nhưng trong hình, Mẹ lại mang một thắt lưng màu đen, dấu chỉ là đang có thai. Quanh cổ Mẹ là một chiếc vòng, không phải với viên đá thần màu xanh lá của Aztec, mà là một thánh giá. Đôi mắt nhìn xuống đượm buồn, cho thấy Mẹ không phải là một nữ thần. Cũng như thế, đôi bàn tay, chắp lại cầu nguyện, cũng cho biết là mẹ không phải thần thánh. Một chân Mẹ nhấc lên, cho thấy có thể Mẹ đang nhảy mừng khi cầu nguyện. Màu ngọc lam của áo choàng Mẹ mang, đối với người Aztec, là biểu trưng cho sự thiêng liêng và bầu trời. Họa tiết bông hoa bốn cánh ở chính giữa áo màu hồng của Mẹ, mang ý nghĩa Mẹ là Mẹ Thiên Chúa.

Khoảng giữa năm 1531 đến 1570, hình ảnh gốc trên tấm tilma của thánh Juan Diego đã được vẽ thêm. Theo một nghiên cứu hồi năm 1983, thì các ngôi sao hoàng kim được thêm vào tà áo choàng của Đức Mẹ, theo bố cục của buổi bình minh ngày 12-12-1531, ngày mà hình Đức Mẹ in lên áo choàng tilma của Joan Diego. Người Aztec rất tôn sùng thần mặt trời, và những ánh hào quang được thêm phía sau Đức Mẹ, ngụ ý rằng Mẹ đến từ thiên đàng và Thần Linh của Mẹ có quyền năng thần thiêng. Một giả thuyết nữa cho rằng, trong tiếng Nahuatl, từ “Mexico’ là kết hợp của 3 từ, nghĩa là ‘giữa trung tâm mặt trăng’ và trong hình, Đức Mẹ đang đứng giữa một mặt trăng lưỡi liềm màu đen. Mặt trăng này đội trên vai một thiên thần mang những nét thổ dân, có ý là Mẹ thống trị cả ánh sáng lẫn bóng tối.

Pope John Paul II sits under the Lady of Guadalupe and the Mexican national flag during a mass at the Basilica of Our Lady of Guadalupe in Mexico City, on January 23, 1999. Photo courtesy of REUTERS *Editors: This photo may only be republished with RNS-POPE-BORDER, originally transmitted on Nov. 4, 2015.
Pope John Paul II sits under the Lady of Guadalupe and the Mexican national flag during a mass at the Basilica of Our Lady of Guadalupe in Mexico City, on January 23, 1999. Photo courtesy of REUTERS
*Editors: This photo may only be republished with RNS-POPE-BORDER, originally transmitted on Nov. 4, 2015.

Một điều đáng kinh ngạc, là tấm hình này không bị hư hại gì, dù cho tấm hình vải được treo trong vương cung thánh đường hơn một thế kỷ mà không có sự bảo vệ nào, dễ bị bụi bẩn và khói ám vào. ‘Mẹ in hình như trong một tấm ảnh chụp vậy,’ theo lời Nydia Mirna Rodríguez Alatorre, giám đốc bảo tàng vương cung thánh đường, cho biết hồi năm 1785, một công nhân làm việc tẩy khung bạc bên ngoài, đã lỡ tay làm đổ axit nitric lên tấm hình. Nhưng tấm hình vẫn không hề hấn gì. Một văn bản sau đó vài chục năm, cho biết axit đổ lên tấm hình, chỉ để lại một vết mờ như vệt nước mà thôi. Hồi năm 1921, Luciano Pérez Carpio, nhân viên trong văn phòng tổng thống Mễ Tây Cơ, chịu trách nhiệm làm suy yếu các tôn giáo, đã cho đặt một quả bom trong bình hoa dưới chân tượng. Vụ nổ phá tan bàn thờ, và làm cong thánh giá bằng đồng cũng như các chân đèn gần đó. Nhưng tấm hình Đức Trinh Nữ Maria vẫn không hề hấn gì.

Rodríguez Alatorre nói rằng, ‘Khi lòng sùng kính Đức Mẹ Guadalupe biến mất, thì bản chất của Mễ Tây Cơ cũng biến mất.’

Mexico (6)

J.B. Thái Hòa chuyển dịch