Tôi về Sài Gòn vào một buổi chiều tháng Chín, khi mưa vừa dứt. Thành phố sau cơn mưa có một vẻ gì đó rất riêng: mặt đường còn giữ những mảng nước loang, ánh đèn xe kéo thành những vệt dài trên mặt nhựa, hàng me đứng im như vừa được gội rửa, còn những mái hiên thì đầy người trú mưa chưa vội bước ra. Tôi đến nhà một người anh em linh mục cùng khóa hơi trễ. Cuộc gặp chẳng có nghi thức gì đáng kể. Chúng tôi đã đi qua nhiều năm mục vụ, mỗi người một giáo xứ, một công việc, một vùng đất; vì vậy, mỗi lần gặp lại, điều quý nhất không phải là chương trình, mà là được ngồi gần nhau, nghe lại giọng nói của những người từng học chung, từng thức khuya làm bài, từng run trong ngày chịu chức, từng hứa sẽ cầu nguyện cho nhau nếu một ngày nào đó đường mục vụ trở nên quá nặng.
Bữa cơm kết thúc khá muộn. Có người phải trở về giáo xứ ngay trong đêm, có người còn nán lại bên ấm trà. Những câu chuyện ban đầu vẫn là chuyện quen thuộc của linh mục: một mái nhà thờ đang dột, một gia đình xin chuẩn hôn phối, một em thiếu nhi bỏ học giáo lý, một cụ già nằm viện, một cuộc họp giáo hạt, vài chuyện vui của các ông trùm và cả những mệt mỏi không tiện nói giữa chốn đông người. Rồi không biết từ lúc nào, câu chuyện chuyển sang ơn gọi. Một cha trong nhóm, người vốn ít nói, chậm rãi nhắc đến một người anh em mà ngài từng gặp ở nước ngoài. Anh ấy, theo lời kể, đã là bác sĩ. Không phải một sinh viên y đang đứng trước ngã rẽ, cũng không phải một người thất bại với nghề rồi tìm một lối khác. Anh đã học xong, đã làm việc, đã có khả năng tiếp tục một đời sống ổn định và được xã hội kính trọng. Vậy mà một ngày kia, anh đóng lại cánh cửa phòng khám để bước vào chủng viện.
Tôi nhớ mình đã đặt chén trà xuống rất chậm. Câu chuyện ấy làm căn phòng bỗng yên đi trong tôi, dù các anh em vẫn đang nói. Có những câu chuyện ta nghe bằng tai rồi quên. Có những câu chuyện lại chạm vào một nơi sâu hơn, nơi người ta không thể trả lời ngay bằng lý trí. Tôi nghĩ đến chiếc áo blouse trắng và chiếc áo lễ. Cả hai đều có thể đứng bên một con người đang đau khổ. Một bên chạm vào thân xác, một bên cử hành mầu nhiệm của Đấng chạm đến toàn thể con người. Một bên cầm ống nghe, một bên cầm chén thánh. Nếu chỉ nhìn từ bên ngoài, người ta dễ dựng nên một sự đối lập lãng mạn: bỏ nghề y để đi tu, bỏ thành công để chọn hy sinh. Nhưng càng nghĩ, tôi càng thấy sự thật của một ơn gọi không đơn giản như thế. Thiên Chúa không cần hạ thấp nghề y để nâng cao chức linh mục. Người cũng không gọi ai vì nghề nghiệp trước đó thiếu cao quý. Có lẽ điều khó nhất chính là: một người đang làm một việc tốt, có ý nghĩa, thậm chí rất phù hợp với khả năng của mình, lại nghe trong lòng một lời mời đi xa hơn điều tốt ấy.
Tôi xin phép người anh em đang kể cho tôi được ghi lại câu chuyện theo cách của một người viết. Anh gật đầu nhưng dặn: “Đừng làm thành chuyện anh hùng. Ơn gọi mà kể như một cuộc lập công thì dễ sai lắm.” Câu nói ấy theo tôi suốt đêm. Về phòng, Sài Gòn ngoài cửa sổ vẫn còn sáng. Tiếng xe dưới đường thưa dần. Tôi mở máy tính, nhưng không viết ngay. Tôi muốn nhìn người bác sĩ ấy như nhìn một con người trước khi nhìn anh như một linh mục. Tôi tạm gọi anh là Gabriel.
Trong tưởng tượng của tôi, Gabriel không thức dậy một sáng rồi đột nhiên ghét nghề y. Trái lại, anh yêu nghề. Chính vì yêu nên việc ra đi mới đau. Anh từng thích cái trật tự nghiêm ngặt của y khoa: triệu chứng, tiền sử, thăm khám, chẩn đoán phân biệt, xét nghiệm, quyết định điều trị. Anh hiểu cảm giác của một bác sĩ trẻ khi lần đầu tự mình nhận ra một dấu hiệu nguy hiểm mà người khác có thể bỏ qua; hiểu sự nhẹ nhõm khi một bệnh nhân trở lại và nói rằng cơn đau đã giảm; hiểu cả nỗi bất lực khi mọi kiến thức, máy móc và thuốc men đều đã được dùng mà sự sống vẫn lặng lẽ đi về phía cuối cùng.
Có lẽ chính trong những giờ như thế, một câu hỏi đã bắt đầu lớn lên. Không phải câu hỏi “Tôi có muốn làm bác sĩ nữa không?”, mà là “Tôi được trao cuộc đời này để làm gì?” Hai câu hỏi ấy khác nhau rất nhiều. Câu thứ nhất thuộc về sở thích và nghề nghiệp. Câu thứ hai chạm tới căn tính và sứ mạng.
Gabriel từng nghĩ mình sẽ trở thành một bác sĩ tốt, có một gia đình bình an, làm việc tử tế, giúp người nghèo khi có thể, đi lễ đều đặn và giữ đức tin như một trục vững chắc của đời mình. Đó là một dự định đẹp. Không có gì đáng xấu hổ trong dự định ấy. Nhưng chính vì nó đẹp nên khi một lời mời khác xuất hiện, anh không thể dễ dàng phân biệt đó là tiếng Chúa hay chỉ là một cơn xúc động tôn giáo. Anh sợ sự lãng mạn của chính mình. Anh biết những quyết định lớn có thể được sinh ra từ một khoảnh khắc quá xúc động, rồi con người phải trả giá bằng nhiều năm sau đó. Là bác sĩ, anh được huấn luyện để không kết luận khi dữ kiện còn thiếu. Trong phân định ơn gọi, anh cũng bắt đầu bằng thái độ gần như thế: quan sát, chờ đợi, cầu nguyện, đối chiếu, và nhất là không tự lừa mình.
Có những ngày anh bước vào bệnh viện với tâm trạng hoàn toàn bình thường. Áo blouse được cài ngay ngắn. Danh sách bệnh nhân dài. Điện thoại reo. Hồ sơ chờ ký. Một bà mẹ lo lắng về đứa con sốt kéo dài. Một người đàn ông trung niên muốn biết kết quả xét nghiệm. Một cụ già chỉ cần bác sĩ ngồi thêm vài phút vì ở nhà không có ai nghe cụ nói. Gabriel làm việc, và đôi khi chính sự bận rộn khiến câu hỏi về ơn gọi lùi xuống. Anh thầm mừng: có lẽ rồi nó sẽ qua. Nhưng lạ thay, nó không qua. Nó trở lại vào những lúc không ngờ nhất.
Một lần, sau khi thăm một bệnh nhân nặng, anh đứng một mình ở hành lang. Người nhà vừa hỏi anh một câu mà y khoa không có công thức trả lời: “Bác sĩ, ông ấy có sợ chết không?” Gabriel biết cách nói về tiên lượng, biết giải thích những gì cơ thể đang trải qua, nhưng câu hỏi ấy không nhắm đến sinh lý. Nó chạm đến cô đơn, hy vọng, tội lỗi, tha thứ, ý nghĩa. Anh bỗng nhận ra có một biên giới mà y khoa có thể đứng rất gần nhưng không thể tự mình vượt qua. Điều đó không làm y khoa nhỏ đi. Ngược lại, nó làm anh kính trọng nghề hơn, bởi một khoa học chân chính cũng biết giới hạn của mình. Nhưng trong lòng anh xuất hiện một khát vọng khó gọi tên: anh muốn ở lại với con người không chỉ khi họ hỏi “Tôi bị bệnh gì?” mà cả khi họ hỏi “Tại sao tôi sống?”, “Tôi phải tha thứ thế nào?”, “Thiên Chúa có còn ở đây không?”, “Nếu tôi chết thì điều gì chờ tôi?”
Từ đó, chiếc ống nghe trên cổ anh đôi khi trở thành một biểu tượng kỳ lạ. Nó giúp anh nghe nhịp tim người khác, nhưng lại khiến anh chú ý hơn đến nhịp đập bất an trong chính mình.
***
Khi kể đến đây, người anh em cùng khóa với tôi dừng lại. Anh nói rằng điều người ngoài thường không hiểu là người đi tu không chỉ từ bỏ những điều xấu. Phần khó nhất nhiều khi là phải đặt xuống một điều tốt để có thể nhận lấy một điều mà mình tin là Thiên Chúa đang trao. Tôi nhìn các anh em quanh bàn. Chúng tôi đều đã trải qua ít nhiều kinh nghiệm ấy. Người bỏ một công việc, người rời gia đình, người gác một tình cảm đẹp, người chấp nhận sống xa quê. Nhưng mỗi ơn gọi có một đường nét riêng. Với Gabriel, nghề y không phải chiếc cầu tạm bợ. Nó đã trở thành một phần căn tính. Người ta gọi anh là “bác sĩ”. Gia đình tự hào. Bạn bè nhìn thấy tương lai. Chính anh cũng nhìn thấy tương lai.
Vì thế, ý nghĩ vào chủng viện không đem lại bình an ngay. Nó gây xáo trộn.
Anh bắt đầu thương lượng với Chúa. Con người vẫn thường làm thế khi cảm thấy Thiên Chúa đến quá gần. Anh nói trong cầu nguyện rằng mình có thể phục vụ Giáo hội bằng nghề y; có thể làm bác sĩ Công giáo; có thể đi truyền giáo ngắn hạn; có thể đóng góp tài chính; có thể chăm sóc các linh mục già; có thể làm rất nhiều điều hữu ích mà không cần từ bỏ nghề nghiệp. Tất cả đều hợp lý. Có lúc anh thấy những lý lẽ ấy thuyết phục đến mức tưởng như vấn đề đã được giải quyết. Nhưng khi quỳ trước Thánh Thể, anh lại nhận ra mình đang trả lời một câu hỏi mà Chúa không hỏi. Chúa không hỏi anh: “Con có thể làm được bao nhiêu việc tốt?” Câu hỏi âm thầm hơn: “Con có thuộc về Ta không?”
Câu hỏi ấy làm anh sợ.
Không phải vì anh không yêu Chúa, mà vì anh hiểu tình yêu, nếu là tình yêu thật, có thể đòi một sự trao hiến không thể tính toán bằng bảng lợi-hại. Là bác sĩ, anh quen với xác suất, nguy cơ, lợi ích, biến chứng. Nhưng ơn gọi không thể được quyết định như một phác đồ điều trị. Không có xét nghiệm máu nào chứng minh một người có ơn gọi. Không có phim chụp nào cho thấy tiếng Chúa. Không có hội đồng chuyên môn nào bảo đảm rằng nếu anh bước vào chủng viện thì mười năm sau anh sẽ hạnh phúc. Phân định đòi lý trí, nhưng cuối cùng vẫn có một vùng phải bước bằng đức tin.
Anh sợ làm cha mẹ buồn. Sợ người khác nghĩ mình cực đoan. Sợ sau này hối tiếc. Sợ một ngày đứng trong chủng viện và nhớ căn phòng khám, nhớ cảm giác được gọi là bác sĩ, nhớ sự độc lập, nhớ những dự định đã bỏ lại. Anh còn sợ một điều sâu hơn: sợ mình không đủ thánh thiện để làm linh mục. Người ta thường tưởng người có ơn gọi sẽ thấy mình xứng đáng. Thực ra, càng đến gần quyết định, Gabriel càng thấy rõ những giới hạn của mình. Anh biết tính nóng, sự kiêu hãnh kín đáo, nhu cầu được công nhận, thói quen muốn kiểm soát kết quả. Nghề y đôi khi làm anh có cảm giác mình phải biết câu trả lời. Đời sống linh mục, anh linh cảm, sẽ buộc anh học cách đứng trước những mầu nhiệm không thể sửa chữa bằng kỹ thuật.
Một vị linh hướng nói với anh: “Con đừng hỏi trước hết con có đủ tốt để làm linh mục không. Hãy hỏi Chúa có đang gọi con không. Nếu Người gọi, việc của con là đáp lại và để Người đào luyện.”
Câu ấy không xóa hết sợ hãi, nhưng đặt sợ hãi vào đúng chỗ.
Gabriel bắt đầu dành những khoảng thinh lặng dài hơn. Anh đọc Tin Mừng về người thanh niên giàu có. Anh không dám đồng nhất mình với nhân vật ấy, nhưng câu “hãy đến theo Ta” trở thành một âm vang dai dẳng. Anh đọc chuyện các môn đệ bỏ lưới. Anh tự hỏi chiếc lưới của mình là gì. Không phải tiền bạc đơn thuần. Không phải danh vọng đơn thuần. Có lẽ chiếc lưới khó bỏ nhất là hình ảnh về chính mình: một con người đã biết mình là ai, đã có một nghề rõ ràng, đã có một con đường được xã hội hiểu và công nhận.
Đi tu nghĩa là chấp nhận trở lại làm người học việc.
Ngày anh nói với gia đình, không có phép lạ nào khiến mọi người lập tức vui mừng. Có im lặng. Có câu hỏi. Có cả những khoảng đau mà sau này anh mới hiểu. Cha mẹ đã đi cùng anh qua những năm học hành vất vả. Họ đã nhìn anh mặc áo blouse như nhìn thấy kết quả của bao hy sinh. Bây giờ, người con ấy nói muốn rời phòng khám để vào một nơi mà tương lai không có gì bảo đảm theo cách thông thường. Với anh, đó là tiếng gọi. Với người thân, lúc đầu nó có thể giống như một sự mất mát.
Gabriel không tranh luận để chiến thắng. Anh chỉ cố sống trung thực. Anh nói mình không khinh nghề y, không chạy trốn áp lực, không thất vọng với đời. Chính vì biết nghề này cao quý nên anh đã mất nhiều thời gian mới dám đặt nó xuống. Anh xin gia đình đừng hiểu quyết định của anh như phủ nhận những năm đã học. “Con không vứt bỏ y khoa,” anh nói, “con mang tất cả những gì y khoa đã dạy con vào một cách phục vụ khác.”
Câu nói ấy về sau trở thành sự thật theo cách anh chưa thể thấy lúc đó.
Ngày cuối ở phòng khám, Gabriel đến sớm. Anh đi qua từng vật quen thuộc: bàn làm việc, tủ hồ sơ, máy đo huyết áp, chiếc ghế nơi bệnh nhân ngồi. Những đồ vật bình thường bỗng có sức nặng của kỷ niệm. Anh nhớ những khuôn mặt. Có người đã khỏe. Có người đã chết. Có người từng nổi giận với anh. Có người gửi thiệp cảm ơn. Có những chẩn đoán anh tự hào, và những lần anh đã có thể kiên nhẫn hơn. Anh hiểu rằng mình không rời một “sự nghiệp” trừu tượng; anh đang rời một thế giới của những con người cụ thể.
Anh đóng ngăn kéo. Cử chỉ rất nhỏ, nhưng trong lòng giống như đóng lại một chương đời.
Rồi anh bước vào đời tu.
Nếu truyện dừng ở đó, nó sẽ quá dễ. Người ta sẽ có một kết thúc đẹp: bác sĩ bỏ nghề, vào chủng viện, bình an từ đó. Nhưng ơn gọi không phải một quyết định duy nhất. Nó là một chuỗi quyết định được lặp lại qua năm tháng. Gabriel sớm nhận ra cánh cửa chủng viện không phải cánh cửa đi thẳng vào thiên đàng. Anh mang chính mình vào đó: tính cách cũ, ký ức cũ, những phản xạ nghề nghiệp cũ, cả nhu cầu muốn làm việc hiệu quả.
Những ngày đầu, anh phải học lại nhịp sống. Chuông báo thức, giờ kinh, lớp triết, lao động, đời sống cộng đoàn, vâng phục một thời khóa biểu không do mình thiết kế. Một bác sĩ từng chịu trách nhiệm cho quyết định lâm sàng giờ phải xin phép cho những việc rất nhỏ. Có lúc anh thấy buồn cười. Có lúc thấy khó chịu. Có lúc tự hỏi mình đang làm gì ở đây.
Trong lớp triết học, anh gặp một loại khó khăn khác. Y khoa đã rèn anh nhìn vào dữ kiện có thể đo lường. Triết học buộc anh hỏi về hữu thể, nguyên nhân, tự do, chân lý, nhân vị. Thần học sau đó đưa anh vào những vùng còn sâu hơn: mặc khải, ân sủng, tội lỗi, cứu độ, Giáo hội, bí tích. Anh dần hiểu rằng những năm y khoa không hề vô ích. Chúng đã dạy anh tôn trọng thực tại, tôn trọng thân xác, tôn trọng tính mong manh của sự sống. Nhưng giờ đây anh phải học nhìn con người không chỉ như một cơ thể sinh học, mà như một nhân vị có phẩm giá không phụ thuộc vào sức khỏe, tuổi tác, khả năng nhận thức hay năng suất.
Một đêm nọ, sau giờ học, anh nhớ lại một bệnh nhân cũ mắc bệnh nan y. Khi ấy anh đã tập trung vào điều trị và giảm đau. Bây giờ, trong ánh sáng của thần học mục vụ, anh tự hỏi liệu mình đã thực sự nhìn thấy nỗi cô độc của người ấy chưa. Câu hỏi không nhằm kết án quá khứ. Nó làm quá khứ được mở rộng. Anh bắt đầu nhận ra Thiên Chúa không xóa người bác sĩ trong anh để tạo ra một linh mục hoàn toàn khác. Người thanh luyện và hội nhất hai phần đời.
Có những khủng hoảng vẫn đến. Một người bạn cũ báo tin đã mở phòng khám riêng. Một đồng nghiệp khác thăng tiến. Đôi lúc Gabriel hình dung nếu mình ở lại, có lẽ giờ này đã có một cuộc sống rất khác. Những tưởng tượng ấy không phải tội lỗi. Chúng chỉ cho thấy cái giá của một lựa chọn. Mỗi tiếng “xin vâng” thật đều chứa trong nó những con đường mà ta đã không đi.
Anh học không sợ những tiếc nuối thoáng qua. Anh đem chúng vào cầu nguyện. Anh nói với Chúa cả những điều không đẹp đẽ: “Hôm nay con nhớ đời cũ”; “Hôm nay con thấy người khác thành công và con chạnh lòng”; “Hôm nay con không cảm thấy cao cả gì cả”; “Hôm nay con chỉ thấy mệt.” Chính sự thành thật ấy làm ơn gọi trưởng thành. Đức tin không còn là cảm xúc hưng phấn của một quyết định lớn, mà là sự trung tín trong những ngày bình thường.
Rồi ngày chịu chức đến.
Tôi không biết cha Gabriel của câu chuyện tôi đang viết đã nghĩ gì khi phủ phục trên nền nhà thờ trong kinh cầu các thánh. Tôi không muốn đặt vào miệng nhân vật những lời quá đẹp. Tôi chỉ hình dung một người đàn ông đã đi qua nhiều năm học tập, bệnh viện, phòng khám, chủng viện, triết học, thần học, thử thách và thinh lặng, giờ nằm úp mặt xuống nền đá. Tư thế ấy có lẽ nói thay mọi lời: một con người tự nguyện trở nên nhỏ bé để đời mình không còn thuộc về riêng mình.
Khi đứng dậy, anh không thôi là bác sĩ theo nghĩa những kiến thức và kinh nghiệm ấy vẫn ở trong anh. Nhưng từ đây, người ta gọi anh là “cha”.
***
Tôi viết đến phần này khi đồng hồ đã qua nửa đêm. Thành phố vẫn còn những tiếng động rời rạc. Tôi nhớ lời một người anh em trong buổi họp: “Chức linh mục không phải phần thưởng cho việc từ bỏ. Nó là một sứ mạng.” Câu ấy giúp tôi tránh một cám dỗ khác của người kể chuyện: biến sự từ bỏ thành trung tâm. Nếu cứ nhấn vào chuyện Gabriel bỏ nghề bác sĩ, ta có thể vô tình làm ơn gọi thành một cuộc thi xem ai hy sinh nhiều hơn. Điều quan trọng không phải anh đã bỏ cái gì, mà là anh được sai đi để làm gì.
Những năm sau chịu chức, kinh nghiệm y khoa của cha Gabriel không biến mất. Trái lại, nó trở thành một thứ ngôn ngữ mục vụ. Khi đứng bên giường bệnh, cha hiểu tiếng máy theo dõi, hiểu sự mệt mỏi của người nhà, hiểu cách bác sĩ phải cân nhắc giữa hy vọng và thực tế. Cha biết một câu nói thiếu cẩn trọng có thể làm bệnh nhân hoảng sợ. Cha cũng biết đôi khi người bệnh không cần thêm một lời giải thích mà cần một người ngồi xuống.
Nhưng cha cũng học rằng linh mục không phải “bác sĩ phần hồn” theo một nghĩa giản lược. Linh hồn không phải một cơ quan bị hỏng để linh mục sửa. Tội lỗi không phải một chỉ số xét nghiệm. Ân sủng không phải thuốc. Bí tích không phải kỹ thuật tâm lý. Nếu dùng ngôn ngữ y khoa quá dễ dãi, ta có thể biến mầu nhiệm thành cơ chế. Cha Gabriel hiểu rằng nhiệm vụ của linh mục trước hết là làm chứng cho sự hiện diện và lòng thương xót của Đức Kitô, cử hành các bí tích, rao giảng Lời Chúa, đồng hành với dân Chúa và dẫn họ về với Đấng là nguồn sự sống.
Có lần cha được mời đến xức dầu cho một người hấp hối. Người con trai đứng ngoài hành lang, đôi mắt đỏ vì nhiều đêm thiếu ngủ. Anh ta hỏi: “Cha từng là bác sĩ, cha nói thật cho con biết: ba con còn bao lâu?” Câu hỏi đặt cha vào đúng giao điểm của hai phần đời. Cha có thể hiểu hồ sơ bệnh án, nhưng cha không còn ở đó với tư cách bác sĩ điều trị. Cha không chiếm lấy vai trò của ê-kíp y khoa. Cha nói nhẹ: “Về chuyên môn, con nên hỏi bác sĩ đang trực tiếp chăm sóc ba. Còn bây giờ, nếu gia đình đồng ý, cha muốn vào với ông, cầu nguyện và giúp ông chuẩn bị tâm hồn.”
Đó là một ranh giới đạo đức nhỏ nhưng quan trọng. Sứ mạng không cho phép linh mục lấn sang một chuyên môn chỉ vì mình từng được đào tạo. Cũng như chuyên môn không cho phép bác sĩ thay thế lương tâm và đức tin của bệnh nhân. Cha Gabriel càng đi xa càng hiểu rằng phục vụ con người đòi sự khiêm tốn trước ranh giới của vai trò.
Cha bước vào phòng. Người bệnh thở khó, mắt khép hờ. Cha gọi tên ông. Một lúc sau, đôi mắt mở ra. Không có cuộc đối thoại dài. Chỉ vài câu rất ngắn. Một lời xin lỗi chưa kịp nói với người thân. Một nỗi sợ. Một câu “Xin Chúa thương con.” Cha ban bí tích Xức Dầu, đọc lời cầu nguyện, đặt tay trên trán ông. Trong khoảnh khắc ấy, cha nhớ những năm trước mình cũng từng đứng cạnh giường bệnh, nhưng tay cầm hồ sơ và đầu óc chạy qua những chỉ số. Bây giờ, cha vẫn kính trọng tất cả những gì y khoa đang làm quanh mình, nhưng cha được trao một công việc khác: nhắc một con người rằng bệnh tật không tước khỏi họ phẩm giá, và cái chết không có tiếng nói cuối cùng trong đức tin Kitô giáo.
Sau đó, người con trai khóc. Cha không nói những câu sáo rỗng như “đừng buồn” hay “Chúa muốn thế”. Cha biết đau buồn không phải một lỗi cần sửa. Cha chỉ ở đó. Có lẽ chính nghề y trước đây đã dạy cha một điều mà đời linh mục làm sâu hơn: hiện diện cũng là một hành vi chữa lành.
Ở một nơi khác, cha làm việc trong lãnh vực đạo đức sinh học. Những vấn đề cha gặp không còn chỉ là một bệnh nhân cụ thể mà là các câu hỏi về sự sống, phẩm giá, công nghệ, quyền tự quyết, đau khổ, sinh sản, cuối đời. Nền đào tạo y khoa giúp cha hiểu ngôn ngữ khoa học; triết học và thần học giúp cha đặt câu hỏi về con người phía sau kỹ thuật. Cha không chống lại khoa học. Cha cũng không thần thánh hóa khoa học. Cha hiểu khoa học trả lời rất mạnh cho câu hỏi “có thể làm gì”, nhưng xã hội vẫn cần triết học, đạo đức và tôn giáo để tranh luận câu hỏi “nên làm gì” và “vì sao”.
Tôi thích hình dung một ngày cha đứng trước lớp sinh viên. Trong phòng có người Công giáo, người thuộc tôn giáo khác và người không tin. Cha không bắt đầu bằng việc yêu cầu họ chấp nhận kết luận của mình. Cha bắt đầu từ một câu hỏi chung: “Con người là ai khi họ yếu nhất?” Một phôi thai, một bệnh nhân hôn mê, một người khuyết tật nặng, một cụ già mất trí nhớ – phẩm giá của họ đến từ khả năng tự quyết, từ năng suất, từ ý thức, hay từ chính việc họ là người? Câu hỏi ấy làm căn phòng im lặng. Và có lẽ đó cũng là nơi bác sĩ Gabriel ngày xưa gặp linh mục Gabriel hôm nay: cả hai đều đứng trước sự mong manh của con người, nhưng người sau đã có một chân trời rộng hơn để đọc sự mong manh ấy.
Sứ mạng còn đưa cha về với những điều rất bình thường: giải tội, dâng lễ, giảng một bài mà chính mình thấy chưa hay, ngồi họp cộng đoàn, trả lời thư, thăm người già, hướng dẫn một người trẻ đang phân định. Có những ngày chẳng có gì “phi thường”. Chính những ngày ấy mới thử lòng trung thành. Một quyết định lớn năm xưa không miễn cho cha khỏi sự khô khan, mệt mỏi hay cô đơn. Chức linh mục không biến con người thành một sinh vật không còn nhu cầu được hiểu, được nghỉ ngơi, được nâng đỡ.
Có thời gian cha trải qua một giai đoạn kiệt sức. Không đến mức khủng hoảng công khai, nhưng đủ để cha nhận ra mình đang sống bằng trách nhiệm nhiều hơn bằng niềm vui. Người từng học chữa bệnh lại chậm nhận ra dấu hiệu mệt mỏi trong chính mình. Cha bắt đầu cáu gắt với những việc nhỏ, cầu nguyện vội, làm việc liên tục và thấy tội lỗi khi nghỉ. Một người bạn nói: “Anh không phải Đấng Cứu Thế.” Câu ấy nghe gần như đùa, nhưng đánh trúng căn bệnh tinh thần của nhiều người phục vụ: tưởng rằng mọi việc phụ thuộc vào mình.
Cha trở lại với những điều căn bản: ngủ đủ hơn, cầu nguyện không vì công việc, đi bộ, nói chuyện với anh em, học cách từ chối một số lời mời. Cha nhận ra hiến thân không đồng nghĩa với tự hủy. Đức ái Kitô giáo không đòi con người khinh thường giới hạn thân xác. Chính mầu nhiệm Nhập Thể nhắc rằng thân xác có giá trị. Một linh mục từng là bác sĩ càng phải hiểu điều ấy.
Có một buổi tối, sau Thánh lễ, một sinh viên trẻ tìm gặp cha. Cậu đang học y và nghĩ đến ơn gọi. Cậu hỏi đúng câu mà nhiều năm trước Gabriel từng hỏi: “Nếu con đi tu, có phải những năm học y của con bị phí không?” Cha không trả lời ngay. Cha nhìn cậu như nhìn thấy một phiên bản xa xưa của mình.
“Không có kiến thức chân thật nào phục vụ con người mà bị phí,” cha nói. “Nhưng con cũng đừng đi tu chỉ vì con muốn làm một điều ‘cao hơn’. Nghề bác sĩ không thấp hơn chức linh mục. Điều con phải tìm là Chúa đang gọi con ở đâu. Nếu Người gọi con ở lại bệnh viện, hãy ở lại như một Kitô hữu tốt và một bác sĩ giỏi. Nếu Người gọi con đi, thì đừng lấy sự thành công làm lý do để trốn.”
Cậu sinh viên hỏi tiếp: “Làm sao biết chắc?”
Cha mỉm cười: “Có những điều ta không bao giờ biết chắc theo kiểu xét nghiệm. Nhưng ta có thể phân định cách nghiêm túc: cầu nguyện, sống bí tích, có linh hướng, nhìn vào khả năng và động lực của mình, cho thời gian thử luyện, lắng nghe Giáo hội. Và đừng sợ sự thật. Tiếng Chúa không cần con tự thôi miên mình.”
Tôi dừng ở câu ấy khá lâu. Có lẽ đó là điểm tôi muốn giữ nhất trong câu chuyện. Ơn gọi không phải một cơn mê tôn giáo. Nó không phủ nhận lý trí. Nó cần tự do, trưởng thành, kiểm chứng và thời gian. Nhưng sau tất cả những điều ấy, vẫn có một khoảnh khắc con người phải bước. Không ai có thể sống thay tiếng “xin vâng” của người khác.
Gần sáng, tôi khép máy tính. Buổi họp anh em cùng khóa hôm ấy đã kết thúc từ lâu, nhưng câu chuyện vẫn ở lại. Tôi nghĩ đến mỗi linh mục tôi biết. Chúng tôi đến từ những gia đình khác nhau, có người từng là giáo viên, kỹ sư, sinh viên, nông dân, có người vào chủng viện rất sớm. Chẳng ai có một ơn gọi giống hệt ai. Nhưng có một điểm chung: chức linh mục không phải một chiếc áo khoác lên trên con người cũ. Nếu sống thật, nó đi dần vào toàn bộ lịch sử đời người, thanh luyện những gì lệch lạc và làm sinh hoa trái những gì tốt đẹp.
Với cha Gabriel, y khoa không bị chôn trong quá khứ. Nó trở thành một phần của sứ mạng. Những năm học giải phẫu giúp cha kính trọng thân xác. Những đêm trực giúp cha hiểu mệt mỏi. Những lần gặp cái chết giúp cha không nói về đau khổ một cách dễ dãi. Những giới hạn của y học dạy cha khiêm tốn. Những thành tựu của khoa học dạy cha biết ngạc nhiên trước trí tuệ con người. Và chức linh mục mở cho tất cả những kinh nghiệm ấy một chiều kích mới: con người không chỉ là một cơ thể cần được kéo dài sự sống bằng mọi giá, mà là một nhân vị được yêu thương, có tự do, tương quan, lương tâm, lịch sử và một ơn gọi vượt quá cái chết.
Tôi cũng nghĩ đến Đức Maria. Trong đời sống ơn gọi, người ta thường nhắc tiếng “xin vâng” của Mẹ. Nhưng càng lớn tuổi, tôi càng thấy lời xin vâng ấy không phải một câu nói ngọt ngào trong một khung cảnh không có giá phải trả. Nó mở ra một hành trình không biết trước mọi chi tiết. Có lẽ mọi ơn gọi chân thật đều mang chút gì đó của Nazareth: một lời mời đến giữa đời thường, một nỗi bối rối, một câu hỏi, một lời giải thích không tháo gỡ hết tương lai, rồi một sự trao phó.
Cha Gabriel cũng vậy. Anh không được cho xem trước toàn bộ đời mình. Nếu ngày rời phòng khám anh được biết hết những khó khăn sau này, có lẽ nỗi sợ sẽ lớn hơn. Nếu chỉ được biết hết những niềm vui, quyết định lại quá dễ. Thiên Chúa thường không trao cho ta bản đồ đầy đủ. Người trao đủ ánh sáng cho bước kế tiếp.
Tôi nhớ lại Sài Gòn sau mưa, căn phòng nhỏ, chén trà nguội và giọng kể của người anh em cùng khóa. Tôi hiểu tại sao câu chuyện làm tôi xúc động. Không phải vì một bác sĩ trở thành linh mục là chuyện lạ. Điều làm tôi suy nghĩ là một con người đã dám để câu hỏi về sứ mạng đi sâu hơn câu hỏi về thành công.
Thành công luôn có những thước đo dễ nhìn: bằng cấp, nghề nghiệp, thu nhập, vị trí, sự công nhận. Sứ mạng khó đo hơn. Có khi sứ mạng đưa ta đến nơi ít ai biết tên. Có khi nó giữ ta ở đúng nghề cũ nhưng thay đổi cách ta sống nghề ấy. Có khi nó yêu cầu ta rời đi. Điều quan trọng không phải ai cũng phải bỏ một điều lớn lao để chứng minh mình quảng đại. Kitô giáo không tôn thờ sự từ bỏ vì chính sự từ bỏ. Từ bỏ chỉ có ý nghĩa khi nó giải phóng con người để yêu hơn và phục vụ đúng nơi mình được gọi.
Vì thế, nếu có ai đọc câu chuyện này và đang đứng trước một ngã rẽ, tôi không muốn họ bắt chước cha Gabriel. Bắt chước một quyết định bên ngoài có thể là cách nhanh nhất để đánh mất ơn gọi riêng. Tôi chỉ mong họ học nơi câu chuyện một thái độ: dám đặt đời mình trước Thiên Chúa mà không giấu những điều mình yêu, dám dùng lý trí để phân định, dám xin lời khuyên, dám chờ đợi, và khi đã nhận ra tiếng gọi đủ rõ, dám bước đi trong tự do.
Còn với tôi, người kể chuyện, buổi họp ở Sài Gòn ấy trở thành một cuộc xét mình. Sau nhiều năm linh mục, câu hỏi không còn là “Ngày xưa tôi đã bỏ gì để đi tu?” Câu hỏi ấy dễ nuôi hoài niệm và đôi khi cả một thứ kiêu hãnh tinh vi. Câu hỏi đúng hơn là: “Hôm nay tôi đang được sai đến với ai?” Ơn gọi không sống bằng quá khứ. Lời “xin vâng” của ngày chịu chức phải được dịch lại trong từng ngày: trong cách mình giảng, cách mình dùng tiền, cách mình đối xử với người khó chịu, cách mình giữ giờ cầu nguyện, cách mình tôn trọng ranh giới, cách mình xin lỗi khi sai, cách mình chăm sóc sức khỏe để còn phục vụ, cách mình đứng cạnh người đau khổ mà không biến nỗi đau của họ thành sân khấu cho những lời đạo đức.
Tôi tắt đèn khi trời gần sáng. Một khoảng xanh rất nhạt bắt đầu hiện lên sau những mái nhà. Thành phố sắp thức. Ở đâu đó, có lẽ một bác sĩ đang bắt đầu ca trực; một linh mục đang chuẩn bị dâng lễ sớm; một người trẻ đang băn khoăn về tương lai; một gia đình đang ngồi bên giường bệnh. Những con đường khác nhau, nhưng tất cả đều có thể trở thành nơi Thiên Chúa gọi con người sống tình yêu cách cụ thể.
Tôi không biết cha Gabriel của câu chuyện hư cấu này sẽ nói gì nếu đọc những dòng trên. Có thể cha sẽ cười vì tôi đã văn chương hóa quá nhiều. Có thể cha sẽ sửa tôi: “Không phải tôi chọn một đời sống cao hơn. Tôi chỉ cố đi theo nơi mình tin là Chúa gọi.” Và nếu cha nói thế, có lẽ tôi sẽ giữ nguyên câu ấy.
Bởi cuối cùng, ơn gọi không phải câu chuyện về một người đã làm điều phi thường. Đó là câu chuyện về Thiên Chúa đi vào một cuộc đời rất thật, với tài năng và giới hạn, thành công và sợ hãi, rồi kiên nhẫn hỏi: “Con có muốn đi với Ta không?”
Và ở một thời điểm nào đó, sau rất nhiều đắn đo, con người trả lời.
“Lạy Chúa, này con đây.”
Saigon tháng 09/2026
Phạm Quỳnh Anh
